ادبیات فارسی سال دوم راهنمایی
سه شنبه بیست و سوم آذر 1389
فصل چهارم / درس نهم ...  

فصل چهارم

شکفتن

سر به هم آورده دیدم برگ­های غنچه را                            اجتماع دوستان یک­دلم آمد به یاد

(صائب تبریزی)

سر به هم آورده: صمیمی، بسیار نزدیک به هم

گلبرگ­های در هم تنیده­ی  و کنارِ همِ غنچه را دیدم و به یاد جمع صمیمی و یک­دل دوستانم افتادم.


درس نهم

سرمایه­ی خوبان

با ادب باش که تکلیفِ جوانان، ادب است                 

فرقِ مابین بنی­آدم و حیوان، ادب است                     

راحتِ روح زنان، زینت مردان، ادب است

با ادب باش که سرمایه­ی خوبان ادب است

آیه آیه، همه­جا سوره­ی قرآن ادب است

تکلیف: وظیفه                            بنی­آدم: فرزندان آدم، نوع انسان

راحت: آسودگی، آسایش(بین راحت و روح، نوعی جناس ایجاد شده است).

بین (آیه و سوره) نیز مراعات نظیر یا تناسب وجود دارد.

ای جوان! با ادب باش. زیرا مؤدّب بودن وظیفه­ی جوانان است / و تفاوت میان انسان و حیوان، همین باادب بودن اوست / ادب باعث آرامش جانِ زن­ها و زیور و زیبایی مردهاست / همیشه با ادب باش زیرا سرمایه­ی همه­ی خوبان، ادب و پیام­ تمام آیات و سوره­های قرآن، مؤدّب بودن است.

با ادب باش که اندر همه­جا یابی راه

در قیامت نشود روی سفید تو سیاه

همچو یوسف به سرِ تخت برآیی از چاه

با ادب باش که سرمایه­ی خوبان ادب است

آیه آیه، همه­جا سوره­ی قرآن ادب است

اندر: کاربرد کهن حرف اضافه(در)                سفید و سیاه: آرایه­ی تضاد دارد            

روی سفید، کنایه از کنایه از سربلندی و افتخار          روسیاهی، کنایه از شرمندگی و شرمساری و خجلت است.

مصراع سوم بند دوم، تلمیحی است به داستان حضرت یوسف، که از زندان بیرون آمد و عزیز مصر شد.

با ادب باش تا به همه جا برسی / و در روز قیامت، شرمنده نباشی / و مثل حضرت یوسف از عمق چاه(بدبختی) درآیی و به تخت پادشاهی(خوش­بختی و سعادت) برسی. / همیشه با ادب باش زیرا سرمایه­ی همه­ی خوبان، ادب و پیام­ تمام آیات و سوره­های قرآن، مؤدّب بودن است.

گر تو خواهی که دلت در دو جهان شاد شود

همه­کس از سخنت خرّم و دلشاد شود

خاطرت یک­سره از رنج و غم آزاد شود

با ادب باش که سرمشق جوانان ادب است

آیه آیه، همه­جا سوره­ی قرآن ادب است

یک­سره: کامل، تماماً             دل­شاد: شادمان، با نشاط

اگر می­خواهی که در هر دو جهان شادمان باشی، / و همه­ی کارها و حرف­هایت شاد و با نشاط شوند/ و فکر و ذهنت کاملاً از غم و اندوه، آزاد باشد، / همیشه با ادب باش زیرا سرمایه­ی همه­ی خوبان، ادب و پیام­ تمام آیات و سوره­های قرآن، مؤدّب بودن است.

بی­ادب می­شود از فیض الهی، محروم

خویش را می­کند از جهل و شقاوت، معدوم

از احادیث و روایات به ما شد معلوم

شرف و منزلت مردِ سخن­دان ادب است

آیه آیه، همه­جا سوره­ی قرآن، ادب است

مصراع اوّل، تلمیح به ابیاتی از مثنوی و معنوی« بی­ادب تنها نه خود را داشت بد            بلکه آتش در همه آفاق زد»دارد

فیض: عطا، بخشش              جهل: نادانی                    شقاوت: بدبختی، تیره­روزی

معدوم: نابود                       شرف: آبرو، اعتبار               منزلت: مقام و مرتبه، درجه

ساختمان فعل در مصراع دوم بند چهارم،«معدوم می­کند» مرکّب است.         محروم: بی­نصیب

انسان بی­ادب از لطف و بخشش خداوند محروم می­شود/ و خود را با نادانی و بدبختی بی­نصیب می­کند / از مفهوم آیات و روایات چنین برمی­آید که ارزش و مقام هر انسانِ سخنوری، ادب است/ و پیام­ تمام آیات و سوره­های قرآن، مؤدّب بودن است.

گشت از علم و ادب، مذهب اسلام، عیان

شرح این مسئله امروز نگنجد به بیان

«خوش بُود گر محکِ تجربه آید به میان»

محکِ خالص کافر، زِ مسلمان، ادب است

آیه آیه، همه­جا سوره­ی قرآن، ادب است

مذهب: آیین، راه، طریق             عیان، آشکار            تجربه: آزمایش                کافر و مسلمان: آرایه­ی تضاد

مِحک: ابزارِ سنجش، معیار ارزیابی. سنگی که با آن عیارِ طلا و نقره را تعیین می­کنند.

تعریف تضمین: اگر شاعر یا نویسنده در بین شعر یا نوشته­ی خود، از شعر یا نوشته­ی دیگران به صورت عینی استفاده کند، معمولاً آن را در داخل گیومه«» می­آورد تا به این استفاده اشاره کرده باشد. به این نوع از استفاده­ از شعر یا نوشته­ی دیگران، «تضمین» می­گویند.

دین اسلام به خاطرِ علم و ادب مسلمانان برجسته و آشکار شده­ و شرح این موضوع در قالب کلمات نمی­گنجد و/ بهتر است که ازمایشی به میان آید(تا ببینیم که ادب، بهترین چیز است)/ وسیله­ی سنجش و شناخت مسلمان از نامسلمان، ادبِ اوست./ پیام­ تمام آیات و سوره­های قرآن، مؤدّب بودن است.

مرد را معرفت و علم و ادب می­باید

روح را لذّتِ تفریح و طرب می­باید

گرچه در کسبِ هنر، رنج و تعب می­باید

آن که هر مشکلی از وی شود آسان، ادب است

آیه آیه، همه­جا سوره­ی قرآن، ادب است.

مرد را: برای مرد(را در این­جا حرف اضافه است)          کسب: به دست آوردن      می­باید: لازم است، ضروری است

تفریح: سرگرمی، شادی و نشاط                           طرب: شادی، شادمانی       تَعب: رنج، سختی، دشواری

«تفریح و طرب» و «رنج و تعب» آرایه­ی تضاد دارند.                «مشکل و آسان» نیز تضاد دارند.

انسان باید علم و ادب و معرفت و / روح انسان نیز باید تفریح، شادی و نشاط داشته باشد / اگرچه برای هر کار و هنری باید رنج و سختی کشید / ولی آن­چه که هر مشکلی را آسان می­سازد، ادب انسان است. 

نسیم شمال


قالب شعری «ترجیع بند»

ترجیع بند از چند قطعه شعر تشکیل شده است که هر کدام از این قطعه شعرها دارای قافیه و وزن یکسان هستند و در آخر هر رشته شعر یک بیت یکسان با قافیه ای جداگانه تکرار می شود. بهترین ترجیع بندهای مربوط به سعدی ، هاتف و فرخی است. از ترجیع بندهای معروف ادبی فارسی ترجیع بند هاتف است که بیت ترجیع آن این است:

که یکی هست و هیچ نیست جز او                     وحده لا اله الا هو

نمونه ای از دیوان سعدی:

دردا که به لب رسید جانم                         آوخ که ز دست شد عنانم

کس دید چو من ضعیف هرگز                    کز هستی خویش در گمانم

پروانه ام اوفتان و خیزان                          یکبار بسوز و وارهانم

گر لطف کنی به جای اینم                         و رجور کنی سرای آنم

بنشینم و صبر پیش گیرم                         دنباله کار خویش گیرم

زان رفتن و آمدن چگویم                         می آیی و می روم من از هوش

یاران به نصیحتم چه گویند                        بنشین و صبور باش و مخروش

ای خام، من این چنین در آتش                  عیبم مکن ار برآورم جوش

تا جهد بود به جان بکوشم                         و آنگه به ضرورت از بن گوش

بنشینم و صبر پیش گیرم                          دنباله ی کار خویش گیرم

ای بر تو قبای حسن چالاک                         صد پیرهن از جدائیت چاک

پیشت به تواضع است گویی                     افتادن آفتاب بر خاک

ما خاک شویم و هم نگردد                       خاک درت از جبین ما پاک

مهر از تو توان برید هیهات                      کس بر تو توان گزید حاشاک

بنشینم و صبر پیش گیرم                        دنباله ی کار خویش گیرم

توضیح: به علت طولانی بودن ترجیع بند تنها قسمتهایی از آن انتخاب شده است که نشان دهنده ساختار شعری ترجیع بند باشد.


درس نهم

منتظران برگ­های غنچه- اجتماع دوستان صائب تبریزی- سرمایه­ی خوبان- تکلیف جوانان- بنی­آدم و حیوان- فرق مابین- راحت روح- زینت مردان- خرّم و دل­شاد- خاطرِ آزاد- سرمشق جوانان- فیض الهی- نابود و معدوم- جهل و شقاوت- احادیث و روایات- آشکار و معلوم- مرد سخن­دان- شرف و منزلت- مذهب اسلام- علم عیان- شرح مسأله- محک تجربه معرفت و ادب - لذّت تفریح و طرب رنج و تعب- توفیق ادب- لطف رب- همه­ی آفاق- مترادف و متضاد ترجیع­بند و ترکیب­بند نوحه­ها و ترانه­ها پول خرد سیّدالشّهدا- امیرالمؤمنین مضافٌ­الیه- بالاخره.