ادبیات فارسی سال دوم راهنمایی

درس هفدهم

خوشا مرز ایران

خوشا مرز ایران عنبر نسیم                            که خاکش گرامی­تر از زرّ و سیم

خوشا: خوش است، خوب است           عنبر: ماده­ای خوش­بو که از نوعی نهنگ(عنبرماهی) به دست می­آید.

عنبر نسیم: نسیمِ خوش­بو                 گرامی­تر: ارزشمندتر            زرّ و سیم: طلا و نقره

چه خوب است سرزمین خوش­بوی ایران که خاکش از طلا و نقره ارزشمندتر است.

هوایش موافق به هر آدمی

زمینش سراسر پر از خرّمی

موافق: سازگار            آدمی: انسان 

خرّمی: سرسبزی

آب و هوایش با هر انسانی سازگار است و سراسر سرزمینش سرسبز است.

فضایش چو مینو به رنگ و نگار 

به یک سو زمستان، دگر سو بهار

مینو: بهشت، فردوس                سو: سمت، جهت                 زمستان و بهار(مراعات نظیر)

فضایش مانند بهشت رنگارنگ است و یک سمت آن زمستان و سمت دیگرش بهار است.

گر از فارس گویی، بهشتی خوش است                  همه مرزِ آن خرّم و دل­کش است

فارس: استان فارس که مرکز آن شیراز است.                 دل­کش: دل­آویز

اگز از سرزمین شیراز بگویی، مانندی بهشتی زیباست و سراسرش سبز و دل­آویز است.

به یک سوی اهوازِ مینو سرشت                         که سبز است و خرّم چو باغِ بهشت

سرشت: طبیعت، نهاد

در سمت دیگرش سرزمین بهشتی اهواز است که مانند باغ بهشت سبز و با طراوت است.

گر از مُلک کرمان سُرایم، رواست                  که هندوستانی خوش آب و هواست

ملک: سرزمین، کشور       رواست: شایسته است، جایز است

شایسته است که از سرزمین کرمان بسُرایم؛ که در آب و هوا مانند هندوستان است.

به نزدِ کسی کاو بُود فرهمند                      یکی نیلِ کوچک بود هیرمند

فره: تأیید خداوندی.                       فرهمند: کسی که تأیید خداوند را با خود دارد.

کاو:( که+او)              نیل و هیرمند(مراعات نظیر)

کسی که تأیید خداوندی را با خود داشته باشد؛ رود هیرمند را با رود نیل برابر می­داند.

خراسان، زِ چین و خُتن خوش­تر است               که خاکش به مانندِ مشکِ تر است

خراسان، چین و خُتن(مراعات نظیر) در بیت با تکرارِ «خ» واج­آرایی یا نغمه­ی حروف ایجاد شده است.

مُشک: ماده­ای تیره و خوش­بو که از ناف آهو به دست می­آید و بهترین نوع آن در سرزمین«ختن» به دست می­آید.

تر: تازه، باطراوت، شاداب               مُشکِ تر: مشکِ تازه             چین و خُتن: جناس خطّی

سرزمین خراسان از بهتر از سرزمین چین و ختن است زیرا خاکش مانند مشک تازه بسیار خوش­بوست.

صفاهان، چنو در جهان شهر نیست                      نداند کَسش کز خِرد بهر نیست

صفاهان: اصفهان              چنو: (چون+او)         خرد: عقل، اندیشه

بهر: قسمت، نصیب                                      کَسش: کسی آن را

در جهان هیچ شهری مانندِ اصفهان نیست و این را کسی که عقل ندارد، نمی­داند.

عروس جهان است مُلکِ اراک                        که سرتاسرش مُشک­بیز است خاک

واج­آرایی در تکرارِ«ک».                          بیز: بن مضارع از بیختن(غربال کردن)

سرزمین اراک در زیبایی مانند عروس است. و سرتاسر خاکش مشک سوده(خوش­بو) است.

هم از عهدِ جمشید و کاووس­کی                           نبوده­است مُلکی به خوبی چو ری

عهد: دوران، زمان                     جمشید و کاووس(مراعات نظیر)

از زمان جمشید و کاووس شاه سرزمینی به خوبی ری نبوده است.

هم آن آذرآبادگان، گوهری است                         که بر روم و شامش بسی برتری است.

آذرآبادگان: آذربایجان                                  گوهر: جواهر(سنگ قیمتی و ارزشمند)

آذرآبادگان، روم و شام(مراعات نظیر)                  شام: سوریه

سرزمین آذربایجان جواهری است و از سرزمین روم و سوریه بسیار برتر است.

گر آیی سویِ رشت و مازندران                        پُر از سبزه بینی، کران تا کران

کران تا کران: سرتاسر، همه جا

اگر به رشت و مازندران قدم بگذاری، سرتاسرش را پر از سبزه می­بینی.

همه بوستانش سراسر گل است                    به باغ اندرون، لاله و سُنبل است

لاله و سُنبل: مراعات نظیر         به باغ اندرون: درون باغ، داخلِ باغ

سرتاسر باغ­ها و بوستان­هایش پُرگل و زیباست و درون باغ­هایش پُر از لاله و سنبل است.

شکوه کرخه

بلندا: بلندترین نقطه                        سرزمین­های گرم و لب­تشنه(انسان­انگاری دارد).

هورالعظیم: آفتاب بزرگ       سر زنده: شاداب                تلخ و شیرین(آرایه­ی تضاد)

کرخه ... گرمی خون دلاوران این میهن را بر پیکر خود احساس کرده است(آرایه­ی جان­دارپنداری).

گستاخ: جسور                                       بعث: رستاخیز، جنبش

کرخه از گستاخی­ها و بی­رحمی­های دشمن بعثی خون دل­ها خورده­است(انسان انگاری).

خیل: گروه اسبان، جمع زیاد                       جان بر کف: از جان گذشته، فداکار

بنیان: بنیاد، ریشه، اساس، پایه                    استوار: محکم، پایدار، پا بر جا

سد: مانع                هجوم: حمله              تحرّک: جُنب و جوش

کرخه هرگز رنگ نباخت(انسان انگاری)         رنگ باختن: کنایه از ترسیدن

بر خود نلرزید: نترسید(کنایه)                      آب بر لبش نخشکید: نترسید(کنایه)

کرخه آب در بنیاد دشمنان جنگ­افروز ریخت: باعث نابودی دشمنان جنگ افروز شد.

خانه­ی خیالات و پندارشان را از پی­برافکند: خیالات دشمنان را نقش بر آب کرد.

خانه­ی خیالات: اضافه­ی تشبیهی                   تازش: حمله، هجوم

همّت: تلاش، کوشش                              رود همّت: اضافه­ی تشبیهی

دریای علم و دانش: اضافه­ی تشبیهی            درآمیخت: مخلوط کرد

ارتفاعات: بلندی­ها                                  رونق: رواج، گسترش

عزّت: سربلندی، افتخار                            شادابی: طراوت

قلل: جمع مکسّر قلّه                               مایه: سبب، دلیل

سیما: چهره، روی، رخسار                          زیور: زینت

عرصه: میدان

گروه کلمات املایی درس هفدهم

عنبر نسیم- موافقِ طبع- مینو سرشت- آدمِ فرهمند- صفاهان و آذرآبادگان- خاکِ مشک­بیز- ارتفاعات زاگرس- منطقه­ی هورالعظیم- خیلِ عظیمِ - هجومِ وحشیانه- حامیان صدّام- ترس و هراس- تازشِ دشمنِ بعثی- مایه­ی عزّت- قلل استوار- جانبِ خوارزم- سدّ کرخه- کتاب­های لغت و مرجع- چین و خُتن- عهدِ جمشید- گستاخی­ها و  بی­رحمی­ها- دانش و تخصّص- رونق زندگی- عرصه­ها و میدان­ها- جاذبه­های گردش­گری.